Informacje o autorach strony
Ustaw jako stronę startową Napisz do nas Dodaj stronę do ulubionych
 

 

powrót do menu artykuły

zobacz również: Galeria herbów miast ziemi łódzkiej

Galeria herbów miast ziemi łódzkiej (fragment)

W 1999 r. w dawnej siedzibie Muzeum Oświaty Łódzkiej przy ul. Wólczańskiej 23 można było oglądać wystawę zatytułowaną: "Moje podwórko, ulica, miasto..." . Była to wystawa pokonkursowa prac uczniów liceów plastycznych województwa łódzkiego. Towarzyszyła jej osobna ekspozycja o tematyce heraldycznej, w ramach której najwięcej miejsca poświęcono herbom miast naszego województwa jako symbolom lokalnych społeczności. Wizerunkom herbów towarzyszyły widokówki z tym motywem oraz krótkie informacje na temat ich pochodzenia, znaczenia i ewentualnych błędów. Cennych informacji na ten temat udzielił organizatorom wystawy dr Marek Adamczewski z Uniwersytetu Łódzkiego, specjalista w dziedzinie heraldyki miejskiej i samorządowej, członek Polskiego Towarzystwa Heraldycznego i zespołu PTHer d/s heraldyki samorządowej, autor pracy poświęconej heraldyce miast wielkopolskich oraz projektów wielu nowych herbów gminnych i powiatowych.

Herby miast zaczęły kształtować się wraz z prawem miejskim w 2 połowie XIII w. Ich wizerunki umieszczano, początkowo bez tarcz herbowych, na pieczęciach miejskich, dopiero później stopniowo niektóre z nich stawały się prawdziwymi, w pełni ukształtowanymi herbami. Najstarszym motywem w heraldyce miejskiej były podobizny lub atrybuty świętych patronów, wzorowane na symbolice różnych instytucji kościelnych. Z czasem jednak galeria symboli używanych w herbach miast znacznie się powiększyła. Godła te w swej symbolice nawiązywały bardzo często do prawnej odrębności miast - ich samorządności. Stąd wzięły się mury miejskie z basztami i bramami nawet w herbach takich miast, które nigdy w swych dziejach takich murów nie posiadały. Ten element występuje w godle herbowym wielu miast z obszaru nowego województwa łódzkiego, m.in.: Brzezin, Zgierza, Aleksandrowa Łódzkiego, Rawy Mazowieckiej, Radomska, Przedborza, Pajęczna, Sieradza, Warty i Łęczycy. Orzeł Biały , zazwyczaj, choć nie zawsze ukoronowany, występujący w herbie danego miasta świadczył o tym, że było ono niegdyś własnością królewską. Pozbawienie orła korony (jak w przypadku Piotrkowa) to przykład tzw. uszczerbienia herbu dla odróżnienia go od godła nadawcy (króla). Można tu wskazać herby: Tuszyna, Zgierza, Piotrkowa Trybunalskiego, Sieradza i Warty. Jeszcze częściej w herbach miast prywatnych umieszczano znaki ich właścicieli dla podkreślenia ich uprawnień zwierzchnich w stosunku do samorządu miejskiego. Mogły to być herby instytucji kościelnych , np. w przypadku Pabianic (kapituły krakowskiej) czy Skierniewic (arcybiskupstwa gnieźnieńskiego). Nagminnie w okresie przedrozbiorowym umieszczano w herbie miast godła szlacheckich właścicieli . Do zwyczaju tego powracano i później - w XIX i XX w., przy czym często przypominano w herbie miast znaki rodowe ich prawdziwych, albo domniemanych założycieli . Ten typ reprezentują godła: Strykowa, Ozorkowa, Konstantynowa, Białej Rawskiej, Tomaszowa Mazowieckiego, Opoczna, Wieruszowa, Łasku, Zduńskiej Woli i inne. Także i w tej kategorii herbów stosowano uszczerbianie godeł. Herby niektórych miast nawiązują do charakterystycznych elementów architektonicznych , wież pobliskiego klasztoru, dawnego zamku właścicieli czy miejskiego ratusza - np. Sulejowa, Wielunia, Wieruszowa i Żychlina, inne do scen biblijnych, kultu świętych albo starych podań - np. Bełchatowa, Głowna czy Łowicza. Dla twórczości heraldycznej ostatnich dwu stuleci charakterystyczne są herby z motywami "przemysłowymi" nawiązującymi do roli gospodarczej danego ośrodka. Z naszego podwórka można tu wymienić herby Ozorkowa i Koluszek. Specyficzny typ herbów stanowią tzw. "herby mówiące ". Godło herbowe stanowiące ich treść oddaje swym znaczeniem nazwę danej miejscowości. Czasem znak herbowy wskazuje na rzeczywistą etymologię nazwy danego miasta (np. Poddębice - to rzeczywiście miasto powstałe pod dębami). Kiedy indziej w tarczy herbowej umieszczano przedmiot, którego nazwa przypadkiem pokrywała się, z brzmieniem nazwy tej miejscowości (np. herb Łodzi). Herby tworzono w ten sposób już w epoce staropolskiej - klasycznym przykładem jest tu Łódka w herbie Łodzi, znana niemal od początków istnienia miasta. Można jeszcze wymienić godło Głowna (głowa na misie; jego geneza jest jednak dyskusyjna). Spośród herbów zaprojektowanych w XIX w. ten rodzaj reprezentuje jeszcze symbol Aleksandrowa (miasto Aleksandra).

Niektóre z funkcjonujących obecnie herbów miast województwa łódzkiego czerpią swą inspirację z dawnych wizerunków na pieczęciach miast, używanych do pieczętowania najważniejszych aktów w XIV-XVIII w. Genezę XIV-wieczną mają godła: Rawy Mazowieckiej, Piotrkowa Trybunalskiego, Pajęczna, Wielunia, Łęczycy i Żychlina, z XV w. znane są herby: Sulejowa, Przedborza, Sieradza, Kutna. Najwięcej pieczęci z używanymi do chwili obecnej herbami pochodzi z XVI w .: herby Łodzi, Brzezin, Tuszyna, Głowna, Pabianic, Łowicza, Skierniewic, Wieruszowa, Warty, Łasku; z XVIII w . znamy obecną wersję herbu Radomska i Zgierza. Z kolei projekty późniejsze, XIX-wieczne to herby: Strykowa, Aleksandrowa Łódzkiego, Białej Rawskiej, Tomaszowa Mazowieckiego, Bełchatowa i Poddębic. Zostały one wymyślone do "Albumu Heroldii Królestwa Polskiego" w połowie minionego stulecia (ok. 1849 r.). Pomysły XX-wieczne stanowią z kolei herby Ozorkowa, Konstantynowa, Zduńskiej Woli i Koluszek. Chciałbym w tym miejscu przyjrzeć się nieco bliżej herbom miast Łodzi.

Dobrze wszystkim znana Łódka oddająca znaczenie nazwy miasteczka, istniejącego już od początków XV w., pojawiła się po raz pierwszy na pieczęci miejskiej przyłożonej do dokumentu z 1535 r.

Sądząc po stopniu zużycia, tłok tej pieczęci wykonano około połowy XV w., a więc niedługo po nadaniu temu prywatnemu miasteczku biskupów włocławskich praw miejskich. Kształt Łódki z następnej pieczęci, zachowanej przy dokumencie z 1577 r. a używanej aż do początków epoki przemysłowej, był tak udany pod względem plastycznym, że posłużył do zaprojektowania w okresie międzywojennym herbu miasta, który obowiązuje do dziś.
Autorem projektu był jeden z urzędników Magistratu, gdyż ogłoszony konkurs nie przyniósł nowych ciekawych pomysłów. Barwy herbu - złotą (godło) i czerwoną (tło) wzięto z herbu szlacheckiego Łodzia podobnego do herbu miasta, choć nie mającego z nim pewnie nic wspólnego. Tylko przypadkiem potwierdzają one stereotyp "czerwonej Łodzi". W okresie burzliwego rozwoju Łodzi jako ośrodka przemysłowego w XIX-XX w. kilkakrotnie pojawiały się projekty zmiany lub uzupełnienia tego herbu na wzór herbów miast rosyjskich. Widzimy więc takie symbole jak: wrzeciono i prząśnica (1847 r.),
czółenko tkackie, laska Merkurego - patrona kupców i koło zębate (1895 r.),
a nawet prządkę z wrzecionem na łódce (1915 r.).

Pomysły te nie zostały jednak zrealizowane i w dzisiejszym herbie widzimy jedynie pięknie stylizowaną łódkę z wiosłem o renesansowym rodowodzie, a nie jakąś prząśnicę czy, o zgrozo... koło zębate!

W związku z aktualną reformą administracyjną wciąż powstają nowe herby miast, gmin i powiatów, a nawet województw (np. nie zatwierdzony jeszcze przez Komisję Heraldyczną projekt herbu województwa łódzkiego z kujawskim połuorłem-połulwem). Można tylko życzyć autorom tych projektów, aby uniknęli czyhających pułapek heraldycznych, historycznych, pokus artystycznych i osiągnęli wyniki godne anonimowego rytownika, którego herb z łódką sprzed czterech wieków podoba się i dziś.

 


fragment tekstu: Tomasza Pietrasa
Pełen tekst na stronie: http://republika.pl/tomekpietras/warsztat.html

 

Copyright © by Łukasz Krawczyk 2000-2007. Wszelkie prawa zastrzezone.