Informacje o autorach strony
Ustaw jako stronę startową Napisz do nas Dodaj stronę do ulubionych
 

 

zobacz też: "Historia Księzego Młyna"

 

Muzeum Wnętrz Fabrykanckich- Rezydencja "Księży Młyn"

 

ORGANIZACJA MUZEUM

Rezydencja "Księży Młyn" to muzeum istniejące od 1990 r. Siedzibą jest XIX-wieczna fabrykancka rezydencja rodziny Herbstów znajdująca się przy ulicy Przędzalnianej 72. Muzeum to nie tylko pałac, ale przede wszystkim jego wnętrza, a również okalający go ogród oraz budynek stajni, w którym znajduje się obecnie magazyn i część administracji.

Rezydencja, to filia Muzeum Sztuki Współczesnej w Łodzi znajdującego się przy ulicy Więckowskiego 36, któremu zawdzięcza swoje istnienie. Jest to muzeum samorządowe i podlega nadzorowi marszałka województwa łódzkiego.

Na terenie Muzeum zostały umieszczone następujące działy:

  • Dział Wnętrz Zabytkowych (w liczbie 1 osoby)
  • Dział Edukacji (3 osoby)
  • Dział Administracyjno-Gospodarczy (około 10 osób)
  • Część Działu Sztuki Dawnej (1 osoba)
  • Siedziba Działu Grafiki Nowoczesnego Rysunku (3 osoby)

W sumie zarząd liczy około 18 osób, natomiast kustoszem muzeum jest mgr Dorota Berbelska. Wynajęta została również Firma Ochrony Muzeum.

 

CHARAKTERYSTYKA MUZEUM

1. Informacje ogólne

1.1. Etapy tworzenia muzeum

W latach 1875-1877, na osiedlu fabrycznym "Księży Młyn" wzniesiona została willa otoczona ogrodem, która była prezentem ślubnym od Karola Scheiblera dla córki - Matyldy Zofii i zieńcia - Edwarda Herbsta.

Pałacyk był prawdopodobnie dziełem słynnego łódzkiego architekta - Hilarego Majewskiego i swoim neoklasycystycznym stylem miał nawiązywać do renesansu. Willa pozostawała w rękach rodziny Herbstów stosunkowo krótko. Mieszkały tam zaledwie dwa pokolenia: po Matyldzie i Edwardzie, dom zajął ich syn Leon ze swoją żoną Aleksandrą. Do końca 1941 r. małżeństwo wyprowadziło się do Wiednia zabierając ze sobą całe wyposażenie domu.
Okres wojny willa przetrwała w dobrym stanie, mimo iż była użytkowana. Znajdowała się tu siedziba, bliżej nieznanej, firmy niemieckiej. Po roku 1945 obiekt przeszedł na własność państwa i został podzielony między wielu zmieniających się użytkowników, którzy nie byli zainteresowani wartością oddanego im w dzierżawę budynku. Każda z instytucji dokonywała przekształceń układu wnętrz w zależności od własnych aktualnych potrzeb. Nie troszczono się o zachowanie istniejących elementów dawnego wystroju. Początkowo wnętrza były wykorzystywane na cele festynów lokalnych. W tym czasie willa Herbstów pełniła między innymi funkcje szpitala dziennego dla nerwowo chorych, była siedzibą Oddziału Fizjologicznego PAN, spółdzielni pracy inwalidów, którzy produkowali tu okresowo bombki choinkowe, znajdowała się tu bursa szkoły dla felczerów, zakład naprawiający sprzęt medyczny, prowadzono kursy dla opiekunów żłobków i przedszkoli, w kordegardzie natomiast przez jakiś czas urzędowało ORMO. Ostatecznie umieszczono tu siedzibę Pracowni Konserwacji Zabytków (co również niestety nie wpłynęło na poprawę stanu zabytku, a do rejestru zabytków trafiła dopiero w 1972 r.- w związku z sesją Stowarzyszenia Historyków Sztuki). Skutkiem niewłaściwego użytkowania była daleko posunięta dewastacja oraz częściowe wyburzenie niektórych obiektów (ogród zimowy wraz z łącznikiem).

Dopiero w 1976 roku, z inicjatywy ówczesnego dyrektora Muzeum Sztuki - Ryszarda Stanisławskiego - zapadła decyzja o utworzeniu oddziału Muzeum i przejęciu rezydencji od Zarządu Miasta. Przeznaczono ją na Muzeum, celem wyeksponowania kolekcji pofabrykanckich mebli, malarstwa i rzemiosła artystycznego przełomu wieków, w dużej mierze zgromadzonych przez Muzeum Sztuki. Wszystkie zabudowania pałacyku wymagały kapitalnego remontu. Konieczne było również odbudowanie ogrodu zimowego i odtworzenie ogrodzenia.

Architektura zewnętrzna willi zachowała się w stosunkowo dobrym stanie - należało uzupełnić tynki i elementy sztukatorskie. Natomiast wnętrza wymagały gruntownej konserwacji. Usunięte zostały wprowadzone wtórnie ściany działowe. Równocześnie przystąpiono do zabezpieczenia stropów zarówno parteru, jak i piętra. Niezbędna była natychmiastowa wymiana belek stropowych. Całkowitego odtworzenia wymagała malatura na ścianach klatki schodowej, zachowana w szczątkowym stanie. Zrekonstruowane zostały posadzki taflowe. Z pierwotnego wystroju zachowała się większość boazerii, piece kaflowe, a także żyrandol w salonie lustrzanym. Najwięcej zmian wprowadzono w architekturze powozowni. Prace konserwatorskie polegały na usunięciu wszelkich przeróbek, m.in. przywrócone zostały pierwotne formy otworów okiennych i drzwiowych, a także zrekonstruowane brakujące fragmenty wystroju elewacji.

W czasie prowadzenia prac podjęto decyzję o utworzeniu w tym miejscu Muzeum Wnętrz. Pod koniec całkowicie ukształtowała się formuła Muzeum Wnętrz Fabrykańskich. Po wieloletnim remoncie, którego efekty nagrodzono w 1990 r. medalem "Europa Nostra" przyznawanym przez Międzynarodową Federację Odnowy Europejskiej Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego za renowację zabytków, w dniu 28 grudnia 1990 r. pałac udostępniono społeczeństwu. Obecnie znajduje się tu pierwsze w Polsce Muzeum Wnętrz Fabrykanckich - Rezydencja "Księży Młyn".

 

1.2. Powierzchnia ekspozycji

W skład ekspozycji Muzeum wchodzi willa, ogród oraz powozownia, w sumie obejmuje obszar ok. 2500 m 2 . Rezydencję otacza ogrodzenie z główną bramą, u zbiegu ulic Przędzalnianej i Tymienieckiego, usytuowaną na wprost wejścia do pałacu, obok niej znajduje się kordegarda, i brama boczna od ulicy Tymienieckiego - prowadzącą na dziedziniec przed powozownią.

Dawny dom Matyldy i Edwarda Herbstów został zaprojektowany jako jednopiętrowa willa, na planie prostokąta zbliżonego do kwadratu. Obszar ten został zajęty przez 11 pokoi (w tym 4 na parterze). Do tej części bezpośrednio przylega sala balowa, łącznik oraz "szwajcarka". Łącznie pałacyk obejmuje powierzchnię 713 m 2 .

Ogród zajmuje powyżej 1500 m 2 . Natomiast budynek dawnej powozowni ok. 400 m 2 , a jego wnętrza nie są udostępniane dla zwiedzających. Część muzeum zajmują pokoje mieszkalne - powozownia, oraz hotelowe w "szwajcarce". Niektóre pokoje zajęte zostały przez administrację muzeum i nie wchodzą w skład ekspozycji.

 

1.3. Przedmiot ekspozycji

Jak już było powiedziane Rezydencja "Księży Młyn" to Muzeum Wnętrz Fabrykanckich, więc główną część stanowi ekspozycja stała prezentująca wnętrza typowego domu zamożnego łódzkiego przemysłowca przełomu XIX i XX w. Ekspozycja nie jest ścisłym odtworzeniem konkretnego mieszkania, jedynie możliwie najbliższą ideą takiej siedziby, także pod względem układu i funkcji pomieszczeń.

Na parterze willi znajdują się pokoje pełniące funkcje reprezentacyjne: gabinet pana domu, salon lustrzany z neorokokowym wystrojem, salon wschodni charakteryzujący kolekcjonerskie upodobania właścicieli, salon kwiatów , pokój myśliwski oraz jadalnia i sala balowa. Na piętrze zostały zrekonstruowane pokoje mieszkalne właścicieli, o charakterze bardziej osobistym: apartament pani domu składający się z garderoby, sypialni i buduaru; apartament pana, w którego skład wchodzą - sypialnia, salonik i biblioteka. Odtworzono również pokoje babci, panienki i pokój gościnny. W Muzeum odnajdziemy różnorodne elementy pochodzące z przełomu XIX i XX w. - witraże, przyborniki do pisania, obrazy, żyrandole, boazerie (m.in. w salonie myśliwskim), porcelanę z Królewskiej Manufaktury w Kopenhadze, ozdobne piece, fortepian, pianino, książki w różnych językach, przyrządy służące do codziennej toalety, dywany, meble, itp.

Rezydencja to zespół obiektów, otoczony ogrodem wzorowanym na parkach angielskich, obejmujący obok mieszkalnej willi, także ogród zimowy - łącznik i budynki gospodarcze - "szwajcarka" oraz powozownię. Aranżacja, wystrój wnętrz, zgromadzone zbiory muzealne przywołują atmosferę tamtych lat, obrazują ówczesny poziom życia i kultury, upodobania i zwyczaje mieszkańców.

Głównym źródłem, które umożliwiło odtworzenie dawnego wystroju, były fragmenty zachowanych elementów willi, a także odnalezione fotografie. Wiele elementów odtworzono wzorując się na dostępnych przykładach: tapety, zasłony, firany, podłogi. Pomogły również fotografie wnętrz innych placówek o podobnym charakterze oraz bezpośrednia relacja osób, które widziały pałacyk jeszcze przed dewastacją. Nie była to duża grupa, udało się jedynie dotrzeć do ogrodnika, dwóch osób ze służby Herbstów, oraz częstego gościa Herbstów - Jerzego Grohmana.

Podczas tworzenia ekspozycji zachowano pierwotny układ wnętrz. Część ekspozycji znalazła się w kolekcji muzealnej tuż po wojnie z adnotacją "zabezpieczono po opuszczeniu Łodzi przez okupanta", tylko w nielicznych przypadkach zostało określone pochodzenie. Niektóre brakujące elementy wyposażenia udało się zakupić (m.in. na Śląsku). Wiele przedmiotów zostało przekazanych w darze dla Muzeum.

Równocześnie powołano w 1990 r. Galerię Księży Młyn. Początkowa koncepcja zakładała wprowadzenie kontrastu i zestawienie dawnych wnętrz ze sztuką nowoczesną, jednak końcowy efekt jest inny. Umieszczono tu galerię wystaw czasowych.

 

1.4. Rodzaje wystaw

Muzeum przedstawia bogatą ofertę możliwości zapoznania się z tematem wystawy. Poczynając od samodzielnego zwiedzania pomieszczeń, przez zwiedzanie w małych grupach z przewodnikiem, kończąc na lekcjach edukacyjnych i wystawach czasowych. Szczególnie ciekawie została tu rozwinięta propozycja programu zajęć edukacyjnych. Muzeum oferuje: lekcje muzealne ("Secesja", "W jadalni i kredensie", "Kobiety modne", "W co się bawić"), warsztaty plastyczne ("Dom moich marzeń") oraz wykłady.

Program ten stanowi odejście od tradycyjnych, biernych form zwiedzania i otwiera możliwości zdobycia nowych doświadczeń. Lekcje muzealne, a także warsztaty są nastawione na aktywne zdobywanie wiedzy. To wykłady połączone z dyskusją ze słuchaczem, pracą w grupach, pobudzaniem wyobraźni przez wykonywanie związanych z tematem prac plastycznych. Jest to możliwość głębszego poznania minionej epoki, wejścia w nieporuszane zazwyczaj zagadnienia oraz bezpośredniego zetknięcia się z przedmiotami dziś już nieużywanymi. Następuje zerwanie z dotychczasowym wizerunkiem Muzeum, gdzie wiedza dociera do zainteresowanych jedynie przez wzrok i słuch. Jest to szczególnie ciekawa propozycja dla dzieci, które mogą uważać, że wizyta w Muzeum to tylko nudna wycieczka po miejscu, gdzie nic się nie dzieje, nie wolno biegać, rozmawiać, niczego dotykać i należy słuchać przewodnika. Jednakże takie rozwiązanie może równocześnie zainteresować nawet grupy studentów czy dorosłych.

Dodatkowo, oprócz willi celom ekspozycyjnym służy także oficyna gospodarcza. Znajdują się tam sale wystaw czasowych, w których odbywają się wystawy prac graficznych i fotograficznych oraz dzieła rzemiosła artystycznego. Odbyły się tu m.in. wystawy: Fotografie Jana Saudka, Sztuka Dalekiego Wschodu, Wystawa twórczości Magda leny Abakanowicz.

 

2. Położenie

2.1. Na tle regionów turystycznych Polski

Z racji, iż Muzeum znajduje się w Łodzi, przypisuje się go - pod względem turystycznym - do Regionu Łódzkiego. Jest on położony w centralnej Polsce, jego stolicą i centralnym ośrodkiem krajoznawczym jest Łódź. To drugie co do wielkości miasto Polski, równocześnie największy w kraju i jeden z ważniejszych na świecie ośrodków przemysłu włókienniczego (z którym właśnie związane jest powstanie kompleksu Księży Młyn). Region ten jest bogaty pod względem turystycznym, posiada wiele interesujących walorów krajoznawczych, a także bardzo dobrze rozwiniętą infrastrukturę turystyczną.

Wykształciła się tu łódzka aglomeracja przemysłowa, gdzie dominujące znaczenie ma przemysł włókienniczy, energetyczny oraz spożywczy. Świadczy to o dużym znaczeniu regionu w kraju.

Można więc uznać, że takie położenie jest korzystne z punktu widzenia atrakcyjności turystycznej na tle innych regionów Polski. Niestety, obszar ten nie zalicza się do posiadających tradycje turystyczne, co zdecydowanie wpływa na jego mniejszą popularność i zainteresowanie. W dzisiejszych czasach możemy jednak zaobserwować pewne korzystne zmiany w tym kierunku.

 

2.2. W obrębie miasta

Rezydencja "Księży Młyn" znajduje się przy ulicy Przędzalnianej 72 i wchodzi w skład Zespołu Fabrycznego "Księży Młyn". Osiedle to jest oddalone od centrum miasta, leży na południowy-wschód od Placu Wolności, niedaleko Placu Zwycięstwa. Kompleks ograniczają duże ulice: Kilińskiego, Milionowa, oraz Al. Rydza-Śmigłego i Al. Piłsudskiego.

Muzeum znajduje się w południowo-wschodniej części Księżego Młyna, przy jego wschodniej granicy, przy zbiegu ulic: Przędzalnianej i ks. bp. Tymienieckiego, bezpośrednio nad stawem na rzece Jasień.

Znacznym utrudnieniem jest fakt, iż Muzeum nie wchodzi w skład centrum miasta. Z drugiej strony, plusem jest bliskość dużych ulic jak Al. Rydza-Śmigłego i Al. Piłsudskiego oraz fakt iż nie stanowi jedynie drobnego, samodzielnego obiektu, lecz zalicza się do całego kompleksu fabrycznego, tworzącego unikatowe "miasto w mieście", co znacznie zwiększa szanse na zainteresowanie turystów.

 

3. Dostępność komunikacyjna

3.1. Na tle sieci drogowej i kolejowej Polski

Łódź, z racji położenia w centrum kraju i bliskości stolicy, jest bardzo dobrze usytuowana na tle sieci drogowej i komunikacyjnej. Łódź ma bardzo dobre połączenie ze wszystkimi większymi miastami w kraju, takimi jak: Warszawa, Gdańsk, Kraków, Wrocław, Poznań czy Szczecin.

Przez Łódź przebiega jedna z najważniejszych dróg Polski [1], która łączy południe z północą kraju. Niedaleko - na północ od Łodzi w miejscowości Krośniewice - znajduje się także droga przebiegająca ze wschodu na zachód Polski [2].

Dostępność Łodzi i jej znaczenie wzrośnie, gdy zostanie zrealizowana koncepcja budowy sieci autostrad. Stałaby się wtedy centrum komunikacyjnym Polski, gdyż w pobliskim Strykowie znajdowałby się węzeł autostrad północ-południe i wschód-zachód.

Sieć kolejowa również jest odpowiednio rozwinięta. Łódź ma dobre połączenie z ważnymi węzłami kolejowymi (jak Koluszki, Kutno), które znajdują się niedaleko miasta. Ponad to, do Łodzi można dotrzeć bezpośrednio ze wszystkich dużych miast.

 

3.2. W obrębie miasta

Niestety nie można uznać, że dostępność Muzeum jest dobra z racji oddalenia od centrum. Dojście do obiektu na pieszo byłoby ciężkie. Przede wszystkim brak jest jakichkolwiek oznakowań, które kierowały by zainteresowanego turystę bezpośrednio do miejsca. Jedynymi zaletami są: położenie w pobliżu dużego osiedla farbykanckiego, co znacznie zwiększa zainteresowanie potencjalnych turystów, oraz bliskość innych placówek - jak Muzeum Kinematografii, Park Źródliska wraz z Palmiarnią, Willa Henryka Grohmana czy Muzeum Artystów.

 

3.3. Ze względu na środki transportu

Dojazd do Muzeum miejskimi środkami transportu nie jest prosty. Bezpośrednio do Rezydencji dojeżdżają jedynie autobusy: 77, 55 i 55A, które przejeżdżają tylko przez małą część miasta (należy jednak dodać, że autobus 55 ma krańcówkę na lotnisku - Lublinek, co jest dużą zaletą). Niedaleko, na Al. Rydza-Śmigłego, przystanki mają także autobusy: 70, 75, 96, oraz tramwaje: 7, 13, 14. Mają one większy zasięg na obszarze całego miasta, ale dla osób, które znalazły się pierwszy raz w Łodzi, dojście do Muzeum może nie być rzeczą prostą, gdyż brak jest jakiegokolwiek oznakowania.

Aby dotrzeć tu z centrum miasta, należy wsiąść w tramwaj linii13 przy skrzyżowaniu ulic Piotrkowskiej i Zielonej, lub 14 przy skrzyżowaniu ulicy Piotrkowskiej i Al. Piłsudskiego, w obu przypadkach dojazd zajmie około 10 -15 minut.

Pałacyk leży stosunkowo niedaleko od ważnego dworca kolejowego (i autobusowego)- Łódź Fabryczna. Połączenie autobusem linii 70, lub tramwajami 7 czy 13. Dojazd może zająć do około 20 minut. Gdy natomiast nasz pociąg dojeżdża do dworca Łódź Kaliska, trzeba najpierw dotrzeć do centrum. Jeśli jest taka możliwość, wysiąść wcześniej - na stacji Łódź Żabieniec i stamtąd ruszyć autobusem linii 96, dojazd może nam jednak zająć około 45 minut.

Najlepiej jest, mimo wszystko, dojechać samochodem. Przy Muzeum znajdują się dwa średniej wielkości parkingi, więc z zaparkowaniem nie będzie problemu.

 

IMPREZY ORGANIZOWANE PRZEZ MUZEUM

W 1994 r. Dział Edukacji Muzeum zainaugurował Łódzkie Spotkania Historyczne odbywające się corocznie, poświęcone historii i kulturze dawnej Łodzi. Gośćmi cyklicznych spotkań są przede wszystkim pracownicy naukowi Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego. Odbyły się też spotkania z p. Jerzym Grohmanem - potomkiem znanej rodziny łódzkich fabrykantów przyjaźniących się z rodzinami Herbstów i Scheiblerów, z prof. Wadną Nowakowską i dr-em Krzysztofem Stefańskim historii sztuki II połowy XIX w.

W 1999 r., Dział Edukacji oraz kustosz Rezydencji Dorota Berbelska, zainicjował działalność "Salonu Muzycznego" w pałacu Herbsta. Pomysł nawiązuje do XIX-wiecznych salonów muzycznych odbywających się w domach burżuazji łódzkiej.

W 2001 r. z inicjatywy kierownika Działu Edukacji Cezarego Pawlaka zorganizowano dwie sesje naukowe:

  • " Nie tylko Księży Młyn. Historia-Architerktura-Ogrody"
  • "Amor Mortis. Malarstwo-Rzeźba-Architektura".

Ponad to prowadzona jest czynna współpraca z innymi muzeami wnętrz.

 

WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE MUZEUM

1. Książki, foldery, przewodniki

W niewielkim nakładzie wydany został, przez Muzeum Sztuki w Łodzi, informator:

  • Małagowski A., Michalska M., Pawlak C.: Rezydencja "Księży Młyn" , Łódź 1998

Ponad to istnieje wiele pozycji opisujących cały kompleks fabryczny "Księży Młyn", gdzie znaleźć można wiele szczegółowych informacji na temat Muzeum, m.in.:

  • Berbelska D., Pytlas S., Salm J., Zielińska A.: Księży Młyn , Łódź 1998
  • Kobojek G.: Księży Młyn , Łódź 1998

Pojawiają się wzmianki w różnych informatorach nawiązujące do Muzeum i jego działalności:

  • Berbelska D.: Rody fabykanckie i ich rola w krajobrazie kulturowym Łodzi przełomu wieków XIX/XX na przykładzie rodziny Scheiblerów - Herbstów. W: Krajobraz kulturowy Łodzi i województwa łódzkiego w nauczaniu młodzieży: warsztaty dla nauczycieli i metodyków, Warszawa 2002
  • Michalska M.: Dom przemysłowca i dom rodzinny - edukacyjna rola muzeum na przykładzie Rezydencji "Księży Młyn". W: Krajobraz kulturowy Łodzi i województwa łódzkiego w nauczaniu młodzieży: warsztaty dla nauczycieli i metodyków, Warszawa 2002

2. Prace naukowe o Muzeum lub przez nie wydawane

Muzeum nie śledzi publikacji ukazujących się w czasopismach naukowych, ani nie ma dostępu do prac naukowych traktujących o Rezydencji. Samo także nie prowadzi działalności wydawniczej.

3. Pozostałe

Aktualnie dostępne, w punkcie sprzedaży biletów, są pocztówki przedstawiające wnętrza Rezydencji - 6 różnych ujęć.

 

 

Copyright © by Łukasz Krawczyk 2000-2007. Wszelkie prawa zastrzezone.