Informacje o autorach strony
Ustaw jako stronę startową Napisz do nas Dodaj stronę do ulubionych
 

 

powrót do menu: sekcja regionalna SKNH

Kamil Śmiechowski

Przed narodzinami imperium - lokalizacja fabryki I. K. Poznańskiego na tle przemian urbanistycznych Łodzi do 1870 r

 

Tereny fabryki I. K. Poznańskiego są jednym z najbardziej charakterystycznych zespołów przemysłowych w Łodzi, stanowiącym "wyróżniającą się w krajobrazie miasta jednostkę urbanistyczną". O niezwykłości tego miejsca świadczą przede wszystkim cechy takie jak:

•  położenie nieopodal obszarów Nowego i Starego Miasta;

•  są to największe zakłady zbudowane kiedykolwiek w dolinie rzeki Łódki;

•  jest to największy zespół przemysłowy w północnej części historycznego obszaru miasta;

•  zespół ten wyróżnia się bardzo dużą koncentracją obiektów i urządzeń fabrycznych na stosunkowo zwartym, wyodrębnionym terenie.

Cechy te są niewątpliwie rezultatem rozwoju historycznego Łodzi. W jego wyniku większość zakładów na terenie miasta powstała w jego południowej części, szczególnie w dolinie rzeki Jasień. Ponadto na całym obszarze centrum Łodzi ulokowały się dziesiątki, a raczej setki fabryk małych oraz średniej wielkości. Tylko kilka z nich zbudowano jednak w sąsiedztwie Łódki, w pobliżu Starego i Nowego Miasta, by wymienić tu fabrykę R. Biedermanna oraz browar K. Anstadta. Pomimo niewątpliwego znaczenia fabryki te (Biedermanna i Anstadta) nie mogą się równać wielkością z kompleksem przemysłowym Poznańskiego. Warto zatem przybliżyć przyczyny tak niezwykłego położenia imperium.

Na temat omawianego zagadnienia napisano już bardzo wiele. Dlatego też autor mógł skorzystać z szerokiego wyboru literatury, który zamieścił tradycyjnie na zakończeniu opracowania. Cennym źródłem były też dawne plany Łodzi, zwłaszcza zaś tzw. plan scheiblerowski sporządzony przez R. Micińskiego w 1877 roku. Paradoks, a może chochlik historii, sprawia jednak, że dzieje Łodzi odznaczają się niestety nie najwyższym stanem wiedzy wśród tzw. szerszej publiczności. W tej sytuacji każda, nawet tak nieśmiała próba ich popularyzacji, może przyczynić się do zwiększenia zainteresowania tematem. Wyrażając tą może nieco naiwną nadzieję, zanurzmy się więc w przeszłość o ponad 130 lat.

Rok 1871. Północna, pierwsza z kolei ulica Nowego Miasta, położona w połowie drogi między rynkami staromiejskim i nowomiejskim, jak zawsze tętniła życiem. Ludzie przemieszczający się pomiędzy obu rynkami maszerowali tędy w charakterystycznym, pospiesznym tempie. Pochłonięci do reszty przez robotniczo-kupiecki rytm życia, przechodnie nie zwracali większej uwagi na miejsca mijane przez siebie, pamiętające jeszcze zasy, kiedy wszystko się zaczęło. Teraz rzeczywistość ulegająca ciągłym przemianom, unicestwiała przeszłość na każdym kroku. Los taki spotkał położony nieopodal, tuż za Zachodnią cmentarz, który służył mieszkańcom tego szalonego miasta od ponad 50 lat. Wielokrotnie powiększany okazał się być za mały dla potrzeb tak szybko rozwijającej się metropolii. Dlatego w połowie 1856 roku urządzono nowe, znacznie większe miejsce pochówku przy drodze łączącej Nowe Miasto i osadę Koziny. Świeżo utwardzona drogę nazwano ulicą Cmentarną . W zasadzie na wyrost - "ulica" ta przecinała bowiem jedynie stare, staromiejskie pola ciągnące się od muru starego cmentarza aż po położone daleko na zachodzie lasy. Na północ od obu nekropolii spokojnym nurtem płynęła Łódka, rzeczka tryskająca z jednego z niezliczonych źródeł, które w opinii S. Staszica były główną przesłanką o budowie osady przemysłowej w tym mieście. W najbliższej okolicy działo się jednak wyjątkowo wiele: niemal na każdym kroku można było zobaczyć zaawansowaną budowę. Wpisując się w ten trend właśnie w tym rejonie, w dolinie Łódki nabył kilkanaście posesji I. K. Poznański. Był to typ łódzkiego "geszefciarza", człowieka, zdaniem niektórych "ogarniętego bezwzględną pogonią za majątkiem". Ów niezwykle obrotny człowiek od dawna prowadził sklep oraz ręczną tkalnię u zbiegu Starego Rynku i ulicy Drewnowskiej, ale przed kilku laty, w 1866 roku, zakończył tam swój interes. Gromadził kapitał i widzę, które chciał spożytkować w stworzeniu własnej fortuny. Tymczasem postanowił rozpocząć we wspomnianym miejscu budowę swoich wielkich zakładów.

Łódzki okręg przemysłowy rozwijał się w pierwszym okresie swojego rozwoju (do połowy XIX wieku) planowo, pod troskliwą opieką władz Królestwa Polskiego. Do roku 1830 podjęto ogromny wysiłek inwestycyjny, opiewający, nie licząc indywidualnego wsparcia dla poszczególnych fabrykantów, na kwotę co najmniej 1.066.000 złotych. Głównymi elementami tego śmiałego projektu były regulacja Starego Miasta oraz przede wszystkim wytyczenie dwóch głównych osad fabrycznych w Łodzi. Lata 1821-1823 to okres tworzenia Nowego Miasta, osady sukienniczej położonej na południe od Starego miasta, na przeciwnym brzegu Łódki. Za nią ciągnęła się Łódka - osada tkacka i prządnicza, wybudowana w latach 1824-1828. Tak doszło do wykreowania kształtu przestrzennego miasta, opartego o łączącą wszystkie trzy elementy oś w postaci ulicy Piotrkowskiej i stanowiącego podstawę dalszego rozwoju. Ostatnią planową regulacją w czasach Królestwa było założenie w 1840 roku tzw. Nowej Dzielnicy, z centralnym placem zwanym Wodnym Rynkiem. Inwestycja ta wyczerpała rezerwę wolnych terenów w granicach klucza łódzkiego dóbr rządowych i otworzyła nowy, żywiołowy i niejako dośrodkowy etap rozwoju miasta.

Kolebkę łódzkiego zagłębia przemysłowego stanowiła rzeka Jasień nad którą urządzono tzw. posiadła wodno-fabryczne. Te rozległe tereny inwestycyjne, były miejscem, gdzie zbudowano pierwsze w Łodzi zmechanizowane fabryki włókiennicze. Warto przypomnieć tu chociażby zakłady T. Kopischa, K. F. Wendischa, L. Geyera oraz A. W. Potempy, a w późniejszym okresie T. Grohmana, D. Landego czy K. Moesa. Kolonie rękodzielnicze były natomiast sukcesywnie zabudowywane przez charakterystyczne, parterowe domy i warsztaty majstrów, z większym lub mniejszym powodzeniem wywiązujących się z nałożonych na siebie wielkości produkcji. W następnych latach zaszły jednak zmiany, których rezultatem był charakterystyczny proces zabudowy miasta "do wewnątrz" oraz pojawienie się zakładów przemysłowych poza korytem Jasieni.

Przyczyny tych zmian najlepiej scharakteryzował M. Koter. Oprócz wspomnianego wyżej wyczerpania się rezerwy terenów trzeba pamiętać również o postępującej mechanizacji przemysłu oraz niezwykle dynamicznym przyroście naturalnym połączonym z masowym napływem ludności do Łodzi. Niezwykle doniosłym wydarzeniem w historii łódzkiego przemysłu było zainstalowanie maszyny parowej w fabryce L. Geyera w 1839 roku. Od tego momentu można mówić o swoistym skoku technologicznym w polskim włókiennictwie, polegającym na przejściu do produkcji włókienniczej. Woda w coraz mniejszym stopniu odgrywała rolę źródła energii. Można było zatem prowadzić inwestycje przemysłowe w pewnej odległości od cieków wodnych. W latach 50-tych Łódź skupiająca 70% liczby wrzecion uzyskała krajowy prymat w przędzalnictwie bawełny. Na dzień 15 V 1860 roku w mieście pracowały 24 duże fabryki oraz ponad 780 zakładów rzemieślniczych zatrudniających łącznie około 1900 majstrów. Imponujący był przyrost liczby ludności miasta. W latach 1855-1870 wzrosła ona z 33 285 do 46 039 osób, a więc o ponad 38%. Jej położenie i warunki bytowania były bardzo trudne, a szczególnie tragiczne na koszmarnie przeludnionym Starym Mieście, które stanowiło wówczas rewir żydowski - zamieszkane przez biedotę (najbogatsi zawsze znajdowali sposoby, by osiedlić się poza rewirem) siedlisko nieczystości i chorób. Podejmowane pod koniec lat 50-tych próby poszerzenia rewiru, polegające na wytyczeniu 88 nowych działek oraz kilku nowych ulic w rejonie Starego Miasta (Jakuba, Jerozolimska, Franciszkańska), nie mogły przynieść rozwiązania tego dramatycznego problemu.

W rezultacie powyższych czynników od połowy lat 50-tych można zaobserwować w Łodzi postępujące zjawisko spekulacji gruntowej, stymulowanej dodatkowo przez zniesienie rewirów żydowskich przez A. Wielopolskiego w 1862 roku oraz reformę uwłaszczeniową dokonaną przez cara po upadku powstania styczniowego. Zwłaszcza to pierwsze postanowienie miało doniosłe znaczenie dla Poznańskiego. Ukaz uchylał ograniczenie Żydów "w wolności kupowania i jakiegokolwiek nabywania na własność dóbr ziemskich nieruchomych ". W artykule drugim ukazu stwierdzano: "ograniczenia i zakazy co do możności zamieszkiwania Żydów w miastach lub niektórych ich częściach, oraz wsiach (...) uchyla się" . Konsekwencją postanowień pierwszych artykułów było nadanie starozakonnym prawa do nabywania wszelkich nieruchomości w miastach (art. 3). Zniesiono więc nie tylko rewiry, lecz i dotychczasową dyskryminację starozakonnych w zakresie praw cywilnych i karnych. Mógł nastąpić proces osiedlania się Żydów w innych rejonach Łodzi. W 1864 roku posiadali oni 10,5% nieruchomości z czego ponad 90% znajdowało się w byłym rewirze na Starym Mieście. Tymczasem w 1893 procentowy udział nieruchomości żydowskich w Łodzi wzrósł do ponad 27%. Nie byli w ogóle właścicielami żadnego domu na zaledwie 10 z 84 ulic! Ogólnie rzecz biorąc reformy lat 60-tych wyzwoliły niezwykłą aktywność ekonomiczną ludności żydowskiej oraz umożliwiły napływ do ośrodków przemysłowych gigantycznych mas taniej siły roboczej z okolicznych wsi.

Proces rozwoju miasta "do wewnątrz" przebiegał w dwóch płaszczyznach. Z jednej strony następowała intensyfikacja zabudowy na terenie na terenie Nowego Miasta i Łódki, z drugiej - powstawały pierwsze fabryki w innych częściach Łodzi. Dawne działki tkaczy i prządków ulegały wtórnemu podziałowi na mniejsze parcele. Podział ten miał charakter poprzeczny, dzięki czemu w 1865 roku powstała ulica Spacerowa, mającą stać się w przyszłości reprezentacyjną aleją z ławeczkami i ozdobnymi krzewami. Na podzielonych już działkach dobudowywano boczne i poprzeczne oficyny. Dawne, drewniane domki były zastępowane przez murowane, kilkupiętrowe kamienice. Dynamicznie rozwijała się przede wszystkim ulica Piotrkowska. Inne ulice, dotychczas będące jedynie dojazdami do zabudowań, np. Dzika, zyskały wreszcie miejski charakter. Fabrykę budowano tam, gdzie był wolny teren. Dlatego zabudowa fabryczna wkraczała do dzielnic północnych i Śródmieścia. Karol Scheibler znalazł teren pod swoją pierwszą fabrykę na północ od dotychczasowych posiadeł, niemalże w parku miejskim, a A. Prussak wybudował pierwszą tkalnię na Starym Mieście.

Zrozumiałe zatem, że znajdujące się bezpośrednio na zachód od szybko rozwijającego się miasta pola mieszczan staromiejskich, które wobec dotkliwego głodu ziemi bardzo szybko stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania potencjalnych inwestorów, którzy po wykupieniu działek samowolnie budowali tam przede wszystkim obiekty mieszkaniowe. Na przełomie lat 50-tych i 60-tych wyraźna stała się już konieczność zagospodarowania tego terenu. Wytyczona w tym miejscu kolejna dzielnica miasta składała się z sieci ulic będących prostym przedłużeniem w kierunku zachodnim istniejących już ulic: Południowej, Cegielnianej, Dzielnej, Przejazd i Nawrot. Orientacja południkową uzyskały nowe ulice Długa, Pańska i Lipowa. Centrum tej dzielnicy zajmował nowy łódzki rynek, zwany kolejno Wiązowym i Zielonym. Podobnie cała dzielnica zyskała miano Wiązowej. Nikt już nie zwracał uwagi na dostosowanie układu posesji do geometrycznych założeń Nowego Miasta i Łódki. Nowe place budowlane uzyskały więc charakterystyczną, ukośną orientację z NE na SW, odwzorowującą układ dawnych staromiejskich pól. Tak powstała swego rodzaju "anomalia", tak charakterystyczna przecież w krajobrazie współczesnego śródmieścia Łodzi. "Anomalia", której ściśle podporządkowały się kolejne ulice i obiekty przemysłowe powstające w tej części miasta aż do początku XX wieku.

Poznański świetnie trafił z zakupem dużej działki nieopodal "dzielnicy Wiązowej". Według wspomnianego planu Micińskiego, w 1871 roku na północ i na zachód od niej, zwłaszcza w okolicy cmentarzy i bezpośrednio nad Łódką znajdowały się wolne jeszcze, rozległe działki, mogące stanowić punkt wyjścia do budowy własnego, przemysłowego imperium. Pamiętajmy jednak, że Poznański jako mieszkaniec Starego Miasta mógł wykorzystać dobre stosunki sąsiedzkie łączące go z właścicielami i nabyć owe kilkadziesiąt działek na nieco preferencyjnych warunkach.

Do początku XX wieku powstał wielki kompleks przemysłowy będący obok większego zespołu Karola Scheiblera na Księżym Młynie niewątpliwym symbolem Łodzi, wyznaczającym wzór koncepcyjny dla kolejnych zakładów oraz bodziec do dalszego rozwoju miasta. Niezależnie od tego, szczególne położenie tego zespołu w przestrzeni śródmieścia jest efektem specyficznego zjawiska w rozwoju Łodzi, zjawiska żywiołowego rozbudowywania się miasta "do wewnątrz", zapoczątkowanego w latach 50-tych XIX wieku, które to zjawisko - jak stwierdził K. Stefański, w warunkach boomu przemysłowego lat 70-tych umożliwiło wejście miasta w epokę wielkoprzemysłową, epokę "Ziemi Obiecanej".



Indeks dawnych i obecnych nazw ulic użytych w tekście:

Nazwa dawna

 

Nazwa obecna

 

Cegialniana

S. Jaracza i S. Więckowskiego

Cmentarna

Cmentarna

Długa

Gdańska

Drewnowska

Drewnowska

Dzielna

Zielona i G. Narutowicza

Dzika

H. Sienkiewicza

Lipowa

Lipowa

Nawrot

Nawrot

Nowy Rynek

Plac Wolności

Ogrodowa

Ogrodowa

Pańska

S. Żeromskiego

Południowa

Próchnika i Rewolucji 1905 roku

Północna

Północna

Przejazd

J. Tuwima i A. Struga

Spacerowa

Al. T. Kościuszki

Stary Rynek

Stary Rynek

Wiązowy Rynek/Zielony Rynek

Plac N. Barlickiego

Wodny Rynek

Plac Zwycięstwa

Zielony Rynek

Plac N. Barlickiego

Zachodnia

Zachodnia

 


 

Bibliografia:

 

•  Badziak K., Strzałkowski J., Silbersteinowie: Lichtenfeldowie, Birnbaumowie, Poznańscy, Eigerowie , Łódź 1994.

•  Budziarek M., Łodzianie , Łódź 2000.

•  Dinter H. S., Spod czarnych dymów. Łódź w latach 1861-1918, Łódź 1976.

•  Dzieje Żydów w Łodzi 1820-1944: wybrane problemy , red. S. Liszewski, W. Puś, Łódź 1991.

•  Gorgolewski J., Poznański Izrael , [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 28, 1984-1985, s.293-295.

•  Ihnatowicz I., Przemysł łódzki w latach 1860-1900 , Wrocław 1965.

•  Jaskulski M., Stare fabryki Łodzi , Biblioteczka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Łodzi, z. 2, Łódź 1995.

•  Jaskulski M., Przemiany układu komunikacyjnego Łodzi w okresie konstytucyjnym Królestwa Polskiego , "Miscellanea Łódzkie"1990, nr 1(9), s.3-9.

•  Konarski K., Stanisław Staszic w Łodzi w roku 1825 , "Rocznik Łodzki"1928, t.1, s. 179-189.

•  Koter M., Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej , Warszawa 1969.

•  Koter M., Kulesza M., Puś W., Pytlas S., Wpływ wielonarodowego dziedzictwa kulturowego Łodzi na współczesne oblicze miasta , Łódź 2005.

•  Łódź. Dzieje miasta , red. R. Rosin, t. 1: do roku 1918, red. B. Baranowski, J. Fijałek, wyd. 2, Warszawa-Łódź 1988.

•  Markiewicz-Kozańska E., Przemiany urbanistyczne w przedsiębiorstwie I. K. Poznańskiego w Łodzi w II połowie XIX w ., "Urbanistyka. Międzyuczelniane Zeszyty Naukowe", rok 1, Warszawa 1995, s. 18-25.

14) Missalowa, G., Studia nad powstaniem łódzkiego okręgu przemysłowego 1815-1870 t. 1: Przemysł , t. 2: Klasa Robotnicza , t. 3: Burżuazja , Łódź 1964-1975.

•  Ostrowski W., Świetna karta z dziejów planowania w Polsce 1815-1830 , Warszawa 1949.

•  Pawlak W., Milioner z Ogrodowej , "Gazeta Łódzka" 1994 nr 41 s.4.

•  Pietras T., Początki fortuny Poznańskich , "Wędrownik" 2001 nr 3 s.51-52 .

•  Początki rozwoju kapitalistycznego miasta Łodzi. Źródła , oprac. A. Rynkowska, Warszawa 1960.

•  Popławska I., Architektura mieszkaniowa Łodzi w XIX w ., Warszawa 1992.

•  Popławska I., Architektura przemysłowa Łodzi w XIX w ., Warszawa 1973.

•  Puś W., Dzieje Łodzi przemysłowej (zarys historii) , Łódź 1987.

•  Puś W., Przemysł włókienniczy w Królestwie Polskim w latach 1870-1900 , Łódź 1976.

•  Puś W., Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914 , Łódź 1996.

•  Pytlas S., Łódzka burżuazja przemysłowa w latach 1864-1914 , Łódź 1994.

•  Rynkowska A., Działalność gospodarcza władz Królestwa Polskiego na terenie Łodzi przemysłowej w latach 1821-1831 , Łódź 1951.

•  Rynkowska A., Ulica Piotrkowska , Łódź 1970.

•  Skrzydło L., Rody fabrykanckie , Łódź 1999.

•  Stefański K., Jak zbudowano przemysłową Łódź. Architektura i urbanistyka miasta w latach 1821-1914 , Łódź 2001.

•  Stefański K., Stary cmentarz ewangelicko-augsburski w Łodzi , Łódź 1992.

•  Szram A., Inicjatywy budowlane I.K. Poznańskiego jako wyraz mecenatu artystycznego łódzkiego przemysłowca , Łódź , 1998.

 

Copyright © by Łukasz Krawczyk 2000-2007. Wszelkie prawa zastrzezone.